Geri Dönüşüm|Arıtma

Değerli okurlar Arkabahçe Kompost Yapma ( Balcony Composting ) hakkında Prof.Dr.M.Talha GÖNÜLLÜ hocamızın kaleme aldığı makaleyi yayınlıyorum : Ülkemiz evsel çöpleri içinde mutfak ve bahçeden kaynaklanan organik maddelerin oranı en az %60 lar mertebesindedir. Bu gelişmiş ülkelerde daha düşüktür. Bizde bunun yüksek oluşunun nedeni, henüz ambalaj atıklarının atık akımı içinde yeterince yer almamasıdır. Buna büyük şehirlerimizde dahi halen semt pazarlarından taze meyve ve sebzeleri alma kültürü önemli ölçüde etki etmektedir. Bu kültür, her ne kadar organik çöplerin oluşmasına neden oluyorsa da sağlık için muhtemelen zararlı hazır ürünleri tüketmediği için, toplumumuzun geleceği açısından yararlı bir kültürdür. Aynı zamanda, ambalaj atıkları da az oluşmaktadır.

Bu makale %20′ler mertebesinde olan geri kazanılabilir ambalaj atıklarına odaklanıp, geriye kalan çok daha daha önemli bir oranı farkedemeyenlerin farketmedikleri, bu geriye kalan önemli organik maddelerin yönetilmesinin gerekliliğini ve nasıl yapılacağını açıklamaktadır. Bilinmesi gereken önemli konu o kadar çokki! Buda bilinmeli olanların önde gelenlerinden birisi.

Geçmişte, ambalajların fazla olmadığı zamanlarda, atıkların at arabaları ile toplandığı o zamanlarda, atıkların içindeki organik maddelerin oranı çok daha yüksekti ve içinde tabiata zararlı maddelerde pek yoktu. Sadece çaputlar ve çanak kırıkları vs. O zamanlar çöplerin adı “zibil” idi. Şimdi ise “katı atık” diyoruz. Geçmişte zibil toplandıktan sonra o şehrin çevresinde yer alan bostan ve bahçelere götürülür, bir köşeye yığılırdı. Bu yığın kendi kendine için için ısınır. Yanıyormuş gibi bir görüntü verir. (Şimdi, ısınan bir organik madde yığınının resmini görelim. Duman çıkıyor gibi değil mi?) Birkaç ay sonra artık bu ısınma olmaz, soğumuş bir yığın haline gelir ve bu dönüşmüş madde yığını, toprağa yayılarak karıştırılırdı. O günlerde katı atık terimi olmadığından bu işe de kompost yapma da denmiyordu tabi ki!

Zaman tünelinin ucunda dolaşmaktan vazgeçip, günümüz gerçek hayatının gerçeklerine dönelim şimdi!

Günümüzde birbiri içine girmiş, yüksek yüksek tepeler şeklindeki evlerin kurulduğu şehirlerimizde, canlı ve heyecanlı yaşıyoruz. Bu yaşamımızın heyecanı genelde bizi kendimizce veya bizi günlük yaşamın zorladığı için önemli olduğunu düşündüğümüz odaklanmaları beraber getirmektedir. Bu odaklanma ile aslında yaşamımızı çok önemli etkileyen çevre olgusunu fark etsek de bir şeyler yapmada yeterli olamamaktayız. Bunda yeterli öğretim olmaması ve bunun eğitim ve alışkanlıklar haline gelmemesinin etkisi çoktur.

Günümüzün en önemli gerçeği, belediyelerin en büyük giderinin çöp toplama ve bertaraf hizmeti olmasıdır. Diğer bir gerçek ise yukarda en başta belirttiğimiz üzere evsel çöplerin içindeki organik kısmın %60′lardan fazla olmasıdır. Bu organiklerin çok önemli oranda su içermesi nedeniyle, çöplerin içindeki su oranının da %60 lar mertebesinde olmasıdır. Bu durumu evde çöpü kutuda biraz bırakınca, sokakta konteynerin dışına konulan çöplerden sızan suları görünce fark ediyoruz. Konteyner ve çöp toplama kamyonlarının sızdırmaz olduklarını düşünüyoruz. Konuya dönersek, çöp dediğimizin içinde önemli ölçüde “su” varmış demek ki. Birde ayrışmaya hazır organikler… Organiklerin ayrışmasını özellikle sıcak mevsimlerde çöpten duyduğumuz bozunma kokusundan iyi biliriz. Şimdi “Adamlar yapmış kardeşim!” diyelim bakalım. Bahsedeceğimiz ileri teknoloji bir olay da değil aslında. Hani evdeki çocuğa yemek yemeyince komşudaki çocuğun ne güzel yemek yediğini, bütün yemekleri hapur hupur ettiğini, akıllı ve cici çocuk olduğunu anlatınca etkili olur, sizin çocuğunuz da gaza gelir ve yemek yer ya! Onun gibi bir şey! Bizim dışımızda birçok ülkelerde bu konularda yapılacak bir şey olmuş diyelim.

Bunun adı oralarda “backyard composting” ve “balcony composting” olarak geçiyor. Anlamı, bahçede ve balkonda organik çöplerden kompost (humusca zengin organik toprak) üretilmesi. Kompostun rengi siyah renkte oluyor. Bu siyahlık içindeki humustan kaynaklanıyor. Verimli toprakları olan bölgelerin toprağı siyah ve verimli olmayanlarınki ise boz renkte olur. Bunun nedeni işte bu humus maddesi. Toprağın içinde suyun ve birçok yararlı canlıların durmasını sağlıyor. Toprak daha rahat işlenebiliyor. Bitki kökleri de rahatça gelişebiliyor. Bu humuslu madde için siyah altın diyen de olmuş! Başka böyle maddelere de dendiği gibi! Bunun şekildeki avucun içindeki maddeye bakalım. Avuçtan akmakta ve avuca yapışmamaktadır. Peki bu madde avuç içine alınacak hijyenlikte midir diye düşünülebilir. Yukarıdaki resimde ısınan organik madde yığınını hatırlayınız. Bu ısınma 60-70oC ‘ a kadar yükselmekte, genel olarak 50oC civarında olabilmektedir. Bu ısınma hastalık yapıcı mikropların bu yığın içinde ölmesine neden olmaktadır. Bu nedenle, kompost madde oluşturma işi, bir nevi organik atıkları hastalık yapıcı mikroplardan arındırma işidir aynı zamanda. Bu iş ise yine yararlı mikroplar ve diğer faydalı canlılar yardımı ile gerçekleşmektedir. Hastalık yapıcı mikroplardan arındırılmış bu stabil organik humuslu madde sadece toprakta kullanmaya uygundur. Kompost deyince komposto akla gelip, bu hastalık yapıcı mikropta içermiyormuş diye ekmeye katık olması düşünülmez! Esasen yine de böyle bir maddeyi avuca aldıktan sonra yine el yıkanmalıdır değil mi? Bu humusça zengin kompost isimli maddenin koku yapmadığını ve buna mukabil ortamda bulunan kokuları tutma özelliğinde de olduğunu belirtelim.

Şimdi evin bahçesi veya balkonunda icra edilecek kompost yapma işinin detaylarına gelelim. Bu iş için bahçe veya balkon lazım demek ki. Bahçedeki uygulamaları önce aşağıda şekillerden iyice görelim. Resimlerin kaynağı: Department of Environment, New Brunswick (Kanada). Kompost yapılmaya uygun atıklar ancak karışım halinde uygulanınca iyi bir kompost gelişebilmektedir. Esasen atıkların bir kısmı azot içerenler (yeşil) ve bir kısmı karbon içerenler (kahverengi) diye ayrılmakta ve bunların yarı yarıya karıştırılması gerekmektedir.

Kompostlaşmaya kabul edilen atıklar; Atık yemekler, meyve ve sebzeler, çim kırpıntıları, yabani otlar, ağaç yaprakları, kağıt, talaş, sap/saman, bahçe atıkları, yosun, kahve tortuları, çay yaprakları, çiçekler, ağaç kırpıntıları ve yongaları, hayvan gübresi, yumurta kabukları, tüyler, saçlar, balık kılçığı, bitki/odun külü. Kompostlaşmaya kabul edilmeyen atıklar; Hastalık mikrobu içeren atıklar, et, balık, yağ, gres, kemik ve süt ürünleri, yağlı yemek atığı, böcekler, hastalıklı bitkiler, pestisitli atıklar, ilaçlar, zehirli bitkiler. Şimdi de balkonda yapılabilecek kompost işleri için resimler verelim. Resimlerin kaynağı: Balcony Compost. Bahçesinde dekoratif kompost yapma kutusu isteyenler için çok güzel tasarımlarımlar da var. Yapılması gereken şeylerin başlangıcı ve en önemlisi; mutfakta besin atıklarını çöpe atmadan ayırmaktır.

Balkonda yapılacak işlere ait görüntülere de dikkat edelim. Balkonda kompost yaparken koku olacağı endişesi olacaktır. Daha önce de belirttiğimiz üzere olgun kompost yani artık son ürün haline gelen kompost toprağı bu kutuların içindeki karışım içinde olacaktır. Ayrıca en üst kısmada ince bir tabaka halinde serilince, bu kompost tabakası çıkacak bütün kokuları tutacak ve çıkarak yayılmasını önleyecektir. Balkona uygun dekoratif kompost yapma kutuları görüntülerini de aşağıda görmekteyiz. Yukarıdaki yazdıklarımın uygulanması ile toplanan çöplerin kimi yerde %80′ine kadarını uzaklaştırmak için yapılacak masraflar ve şehrin dışında en güzel yerlerde çöp depolamak için ayrılan yerlerden de tasarruf yapılmış olacaktır. Bu uygulamaların yapılması ile yabancı literatürde çöplerde %30′a kadar azaltma olacağı ifade edilmektedir. Buna bağlı olarak yapılan tercümeler de bunun bu oranda olacağı yanlışını insanların zihnine yerleştirmektedir. Bu oranlar, evsel çöpler içinde bulunan kompost yapılabilir organik maddelerin oranı ile doğrudan ilişkilidir.

Burada bahçede kompost yapmanın seyrek yerleşilmiş ve bahçeli evlerin olduğu yerlerde olacağını ve sık yerleşimlerin olduğu yerlerde ise balkonda kompost yapmanın uygun olacağını söylemiş olmak için söyleyelim. Üretilen kompost saksıda ve bahçede kullanılabilir. Ancak bu üretilen madde doğrudan bitkilerle karşıkarşıya getirilmeyip, toprakla ½ veya 1/3 oranında karıştırılmalıdır. Kompost ne kadar dinlendirilirse, yani olgunlaştırılırsa, kullanımında daha çok fayda görülür.

Bu tür uygulamalar, çoğu insanlara çok ütopik işler gibi gözükebilir. Ancak, özellikle büyük şehirlerin olduğu alanlarda çöpleri depolamak için çok büyük alanlar işgal edilmektedir. Bu alanlar dolunca yeni yerlere geçilmektedir. “Şehirler ve çevrelerindeki çöp dağları” kulağa hoş geliyor mu? Çöp oluşturma ve depolama bitmez bir süreç değil mi? Çöplerin yakılarak bertarafı ise çok çok pahalı ve çevreci olmaktan uzak bir yöntem. Çöplerin yakılması, ayrıca, bana mezarlık yeri kalmadığı için ölülerini yakmayı düşünenleri hatırlatıyor nedense! Yapılan yorumlara çok teşekkürler. Bu yorumlar sayesinde konuyu pratiğe biraz daha indirebiliriz sanıyorum.

Konuyla İlgili Problemler ve Çözümleri:

Kötü koku: Hava yetersiz veya su içeriği yetersiz veya çok küçük malzeme kütlesi. Eğer karışım çok ıslaksa karıştırıp, kuru malzemeler ilave edilmelidir.

Kütlenin merkezi kuru: Azot içeren malzeme yetersizliği bulunmaktadır. Karbon içeriği yüksek malzemeler mevcuttur. Çok az su ilave edilecek ve yığın karıştırılacaktır. Eğer tüm kütlede yeşil atık yetersizse su ilavesi yapılmadan yeşil atık takviyesi yapılabilir. Daha sonra eğer halen su içeriği yetmezse su ilavesi yapılabilir.

Kompost ıslak ve sadece ortada biraz ısınma var: Karışım çok küçüktür. Daha fazla malzeme katıp, karıştırmak gerekir.

Yığın ıslak ve kötü kokmamasına rağmen halen yeterince ısınmıyor: Azot içeren madde eksikliği olduğundan süreç başlamamıştır. Bu nedenle azot içeren yeni kırpılmış çim vb. yeşil malzemeler veya hayvan dışkıları karıştırılabilir.

İri ve bozulmadan kalmış malzeme de elde ediliyor: İri malzemenin içine bakteri ve diğer organizmalar etki edememiştir. İri malzemeler ayrılır ve istenen ebatta parçalandıktan sonra yeni hazırlanan karışıma ilave edilir.